maskerade – straattheater – etnografica


Pan®dæmonium

voert de maskeroptocht uit van

IHet Leger van Woedei
iiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiii                                                                                                                                                                                                                                                                                                   iiiiiiiiiiiii

ofwel
t Heir van Woede
ofwel
iDe Wilde Jachti



straattheatergroep Pandæmonium
met de maskerade van ‘Het Leger van Woede’

filmbeelden en foto: Stefan Hofman

klik aan: >>>  Bewegend beeld optreden N8vdN8 (26 okt 2013)

 

 

 


2013: OPRICHTING VAN DE MASKER-THEATERGROEP
Begin 2013 werd in Middelburg de straattheatergroep Pandæmonium opgericht.
De groep bestaat variërend uit veertien tot twintig personen die een straattheater opvoeren met verschillende maskerpersonages in de vorm van een doorgaande processie. Stuk voor stuk beelden zij oude mythische karakters uit afkomstig uit verschillende Europese streken waar maskertradities nog actueel zijn.


TERUGGAAND OP GERMAANSE OUDHEID
Het Leger van Woede is gelijk aan het oude fenomeen van De Wilde Jacht, een volksverbeelding stammend uit de Gotisch-Germaanse oudheid (1e en 2e eeuw). Dit fantoom maakte ooit deel uit van de Germaanse volksreligie, en met name in het begin van december als oppergod Wuotan (Wodan) met zijn gevolg op aarde neerdaalde.

Deze volksverbeelding bleef in vele Midden-Europese volksculturen langdurig intact, zij het als sage of anders als maskeroptocht. Het ontving ook benamingen zoals Dodenleger of Wilde Heir (maar ook Wuotanes Her (= het leger van Wuotan), wuetenes Her = woedend Leger). Oorspronkelijke haalde de horde rond de Germaanse oppergod de gestorven zielen op van mensen die niet op natuurlijke aan hun levenseinde waren gekomen (bijv. door middel van krijgsgeweld), en die zich alsnog in de buurt van de leefgemeenschap ophielden waartoe ze hebben behoord. Tegelijkertijd werd zo’n samenleving door de komst van het Leger van Woede geïntimideerd, zij het in ambilvalente zin. Wuotan’s horde legde restricties op dat hard werken goed wordt beloond, en dat malafide praktijken zoals liegen, bedriegen of uitbuiten, door de horde wordt bestraft.

En die ambivalentie bleef ongewijzigd, hoe ver men het fenomeen ook terugvoert. Vandaag de dag zien we dit soort intimidaties nog steeds aanwezig in de talloze masker- en carnavalsoptochten van Bayern, Tirol en aangrenzende Duitse en West-Slavische landstreken in Midden-Europa.
‘Wie zoet is krijgt lekkers, wie stout is de roe…!’…dat kennen we allemaal uit ons eigen Sinterklaasfeest, maar eigenlijk belicht die uitspraak nog steeds iets van de oude doelstelling waarom Het Leger van Woede destijds werd georganiseerd: het belonen van de ‘hardwerkenden’, en het afstraffen van de ‘kwaden-van-zinnen’. Ja, ook in de ‘zak van Sinterklaas’ klinkt de verre echo door van het oude, zogeheten berispingsrecht der Oudgermaanse krijgs- en maskerbonden.
En letten we tenslotte  nog op de interne hiërarchie binnen de intimiderende horde, dan valt op dat de sociale structuur van aanvoerder (Sinterklaas)--helper (Zwarte Piet)--boeteling (stout kind) nog steeds ongewijzigd is gebleven.

Ondanks het opkomende christendom in Europa kreeg de positie van Wuotan (in het noorden bekend onder de naam Odinn) als leider over zijn Dodenleger, ná hem telkens een nieuw vervolg in andere mythische personages zoals Fro Gode, Frau Holle, Frau Perchta, Hela-kjon, Ellequin, Erl-König, Herla King, Herla Cyning en Herlething. In het oude Duits heette het verschijnsel vroeger Wuotanes Her, dat is ´Woedend Leger´, vanwaaruit  de benaming voor onze eigen hedendaagse uitvoering werd gekozen.

In Engeland kende men The Wild Hunt, en in Scandinavië vertakte het in benamingen als Odens Jakt, Odens Hundar, Oskorei, Jolareidi en Åsgårdsrei. In Frankrijk schreef men het fenomeen toe aan de figuur van de (archaïsche) harlekijn: Mesnie Hellequin, maar ook als La Chasse-Galerie. In Limburg wist men in dit verband van het bestaan van de Tilkesjacht.

In de twaalfde eeuw diende het verschijnsel van Het Leger van Woede als voorbeeld voor het katholieke Vagevuur, destijds door Dante Alighieri in een kosmogonie geplaatst van het Purgatorio.
 
 
foto: Stefan Hofman

SINTERKLAASFEEST
Het Europese Sinterklaasfeest wordt algemeen beschouwd als de verre uitloper van die intimiderende opvoeding die destijds Goten en Germanen kregen opgelegd. Dat wordt mede onderschreven door het argument dat Sint Nicolaas de nieuw-geïncarneerde berijder zou zijn van het paard van Wodan, terwijl de historische figuur van Nicolaas zelf niets met het berijden van een paard uit te staan heeft. Anders dan in Nederland, waar Zwarte Piet zijn knecht is, wordt hij in Midden-Europa bijgestaan door een legioen van pelsdragende mannen, gehoornde duivels en ook zwartgemaakte figuren, zoals Krampus, Klaubauf, Bartl, Cert, Ruprecht, Housecker, Père Fouettard enz. Vanouds heeft Zwarte Piet eigenlijk helemaal niets van doen met de stereotypering van een Moorse knecht, een Afrikaanse slaaf of een bewoner van Surinaamse afkomst. Het rituele gebaar bestond erin dat een mens met enkele zwarte vegen zichzelf in het gezicht zwart maakte. Maar in Nederland is “Zwarte Piet” karikaturaal zo ver doorgevoerd omdat hij kennelijk met enig gemak “aan te knopen” was met aspecten van de vaderlandse geschiedenis en het overzeese kolonialisme. Daarbij geldt ook dat de ritueel zwart-gemaakte-mens door een christelijk heiligman werd gechristianiseerd (lees: geknecht).


 
foto: Stefan Hofman

 


DE PERSONAGES IN DE MASKEROPTOCHT
In de maskerade van Pandaemonium worden veertien tot twintig  verschillende maskerpersonages ten tonele gevoerd, allemaal als replica ontworpen en met
een eigen oud-europese volkenkundige oorsprong.


  
AANVOERDER(S)

Direct verbonden met de Wilde Jacht van het Dodenleger zijn zowel de aanvoerster Frau Holle (Tirol) alsook Frau Perchta (Zwitserland). Allebei zijn ze in totaal verschillende gedaantes aanwezig, respectievelijk als oude toverheks en als bezemheks.
In de nabije toekomst zullen een belangrijk aantal verschillende leiders uit de gehele ontwikkelingsgeschiedenis van De Wilde Jacht in de maskerade van Pandæmonium voor het voetlicht worden gebracht. In die zin worden er plannen gerealiseerd voor het maken van Wodan (d.i. Wuotan of Odinn),
Helakjon (een vroeg-middeleeuwse harlekijn) en Alecchino (een Veneziaanse barocco uitvoering van de harlekijn).

 

foto: Stefan Hofman


BEGELEIDERS
Begeleiders van de aanvoeder zijn onder meer een aantal Mythago Morris-dansers (hun oorsprong ligt in Sussex, Engeland) en ook enkele helpers uit het Inferno van Dante.
In de nabije toekomst worden aan de maskerade een aantal Mythago Morris-danspersonages toegevoegd.

 

BOETELINGEN
Boetelingen zijn er zes. In principe vijf vagebonden die tot de Roichtschäggättä-Schurtendiebe-traditie van Lötschental (Zwitserland) behoren en één Oostenrijkse Krampus-figuur, die men sinds de middeleeuwen tot de traditie van de Wilde Jacht is gaan rekenen. Op Oostenrijkse bodem is Krampus tegenwoordig een directe helper van Sint Nicolaas. Krampus is gevreesd vanwege zijn intimidaties tot ‘stoute’ kinderen: hij slaat ze met de roe of legt ze aan de ketting. Soms neemt hij ze in een grote korf mee op zijn rug naar zijn duistere thuisland. - In onze maskeroptocht is hij in zijn rol als kinderschrik enigszins getuchtigd en bedaard.


Naast de dansende Mythago Morris-begeleiders verschijnt er ook de figuur van de Antropofaag (een ‘menseneter’ ooit gerekend tot het monstervolk uit de periferie van de oudgriekse en middeleeuwse beschaving). Evenals Krampus functioneert de Antropofaag als een soort van infernale waker over de groep boetelingen binnen de optocht.

 

Krampus, een klauwduivel of kwaadklauw (malebranche)

dan zijn er ook….

 
TROMMELS - VEEBELLEN - BAZUINEN  
                                                         
…of datgene wat het Leger van Woede tot een pandemonium maakt

Achteraan sluiten een viertal Batteristi of trommelaars de optocht af. Alle zijn ‘hoffelijk getooid’ met gouden maskers uit de barocco-traditie van Venetië. Uiteraard personages van geheel andere couture en tijdsgewricht dan het Dodenleger.
Uit de groep van boetelingen klinken er
vee- en koebellen.

Vanuit de linie der dansers klinkt bazuinengeschal (alsof het overal vandaan komt).


MUSEUM
De volkenkundige replica’s die in Het Leger van Woede ten tonele worden gevoerd, vertegenwoordigen beslist een museale waarde. In de maanden januari-februari van 2014 waren twee maskerpersonages uit Het Leger van Woede in de tentoonstelling “Bescherm Mij!” te bezichtigen in het Zeeuws Museum te Middelburg.

Op 27 februari gaven drie gemaskerden uit de theatergroep in het Zeeuws Museum een kleine acte-de-presence. Dat waren Helakjon, Frau Perchta  en één Batterista.

 

 

 

De etnografische replica’s van Het Leger van Woede (Dodenleger, Wilde Jacht) werden in zijn geheel ontworpen
en gemaakt door publicist Phons Bakx, speciaal voor de maskerdragers van Theatergroep Pandæmonium.
Documentatie en de basale choreografische aanwijzingen staan eveneens op zijn naam.

 

 

 

 

Roitschäggättä-Schurtendiebe
uit Lötschental (CH)

foto: Jan Jacobs

Roitschäggättä-Schurtendiebe
uit Lötschental (CH)
foto: Jan Jacobs

 Roitschäggättä-Schurtendiebe
(oorsprong: Lötschental, Zwitserland)
foto: Annemie de Smet


Roitschäggättä-Schurtendiebe
(oorsprong: Lötschental, Zwitserland)
foto: Annemie de Smet



Twee dansende Macidula’s, lintendansers

(oorsprong: Beskiden-bergland, Zuid-Polen)

foto: Annemie de Smet
(deze maskerpersonages zijn niet meer in de theatergroep aanwezig)

 

Frau Holle tijdens  de beroking
(ontwerp gebaseerd op Tiroolse traditie)
foto: Annemie de Smet




Drie Roitschäggättä-Schurtendiebe
(oorsprong: Lötschental, Zwitserland)

foto: Annemie de Smet




Roitschäggättä-Schurtendiebe
(oorsprong: Lötschental, Zwitserland)
foto: Annemie de Smet




 

 

Pan®Dæmonium

Voor informatie en vragen over optredens en dergelijke,
gelieve contact te leggen met Phons Bakx (ontwerper/coördinator)

e-mail: phonsbakxapestaartantropodiumpunttweakdslpuntnl

 

 

 

Maskergroep Pandaemonium treedt op:



12 augustus 2014SLUIS (Zeeuws-Vlaanderen),
op de 4e Dinsdag-Avondmarkt – 20.30-22.00 uur

 

25 oktober 2014 – MIDDELBURG
(in het onverlichte stadscentrum)
tijdens ‘De Nacht van de Nacht’ – vanaf 21.30 uur